Tazminat Hukuku

Haksız fiilden doğan tazminat talebi, Türk Borçlar Kanunu’nun 49. maddesi kapsamında şu dört şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır; hukuka aykırı bir fiilin bulunması, fiil nedeniyle zararın doğması, fiil ile zarar arasında uygun illiyet bağının kurulması ve failin kusurlu olması. Kusur şartı kusursuz sorumluluk hallerinde aranmaz. Hukuki süreçte zararın varlığını ve illiyet bağını ispat yükü ise zarar görene aittir.

Maddi tazminat, zarar görenin malvarlığında meydana gelen azalmayı giderir ve tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücü kaybı ile destekten yoksun kalma gibi hesaplanabilir kalemleri kapsar.

Manevi tazminat ise malvarlığında değil kişilik değerlerinde doğan zarara, yaşanan acı ve elemin karşılığına yöneliktir ve hesap yoluyla belirlenmediğinden tutar hakim tarafından takdir edilir ve her iki tazminat aynı olaydan doğsa dahi birlikte talep edilebilir.

Manevi tazminat miktarı, Türk Borçlar Kanunu’nun 56. maddesi kapsamında olayın özellikleri gözetilerek hakim tarafından takdir edilir. Hakim karar verirken tarafların kusur derecelerini, ekonomik ve sosyal durumlarını, olayın gerçekleşme biçimini, zararın ağırlığı ile zarar görenin yaşadığı acının derecesini kararın dayanağı olarak değerlendirir.

Yargıtay, tutarın zarar göreni zenginleştirmeyecek, aynı zamanda manevi tatmini sağlayacak ölçüde belirlenmesini arar. Failin alkollü araç kullanması yahut iş güvenliği önlemlerini hiç almaması gibi kusuru ağırlaştıran haller hükmedilen tutarı yükseltir.

Haksız fiil sorumluluğunda taraflar arasında önceden kurulmuş bir ilişki aranmaz ve failin kusurlu olduğunu zarar gören ispatlar. Sözleşmeye aykırılıkta ise sorumluluk mevcut bir sözleşmenin ihlalinden doğar ve Türk Borçlar Kanunu’nun 112. maddesi uyarınca borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumlu tutulur.

Ayrım zamanaşımına da yansır. Haksız fiilde süre iki ve on yıl olarak işlerken, sözleşmeye aykırılıkta kural olarak on yıllık süre uygulanır ve aynı olay her iki sorumluluğu birlikte doğurduğunda zarar gören lehine olan hükme dayanabilir.

Kusursuz sorumluluk, failin kusuru bulunmasa dahi doğan zarardan sorumlu tutulmasını ifade eder ve kanunun özel olarak düzenlediği durumlarda uygulanır.

Başlıca örnekleri; adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66), hayvan bulunduranın sorumluluğu (TBK m.67), yapı malikinin sorumluluğu (TBK m.69), ayırt etme gücü bulunmayanın hakkaniyet sorumluluğu (TBK m.65) ile motorlu araç işletenin Karayolları Trafik Kanunu’nun 85. maddesindeki tehlike sorumluluğudur.

Sorumluluktan kurtulmak zararın mücbir sebep, zarar görenin ağır kusuru yahut üçüncü kişinin ağır kusurundan doğduğunun ispatına bağlıdır.

Zarar görenin zararın doğmasına yahut artmasına katkıda bulunması, Türk Borçlar Kanunu’nun 52. maddesi kapsamında tazminattan indirim yapılmasını gerektirir ve müterafik kusur olarak adlandırılır.

Emniyet kemeri takılmaması, kask kullanılmaması, alkollü sürücünün aracına binilmesi ve tedaviye uyulmaması pratikte sık karşılaşılan indirim sebepleridir. Zarar görenin kusurunun zararı tek başına doğuracak ağırlıkta bulunması durumunda ise illiyet bağı kesilir ve tazminat talebi tamamen reddedilir.

Kişilik hakkı saldırıya uğrayan kişi, Türk Medeni Kanunu’nun 25. maddesi kapsamında saldırının durdurulmasını, önlenmesini ve hukuka aykırılığının tespitini isteyebilir ve bu taleplerin yanında uğradığı zarar için maddi, kişilik değerlerinde doğan ihlal için manevi tazminat davası açar.

Hakaret, iftira, özel hayatın ifşası, izinsiz görüntü kullanımı ve internette yapılan yayınlar başlıca saldırı biçimleridir. İnternet yayınlarında içeriğin kaldırılması ve erişimin engellenmesi için 5651 sayılı Kanun’un 9. maddesi kapsamında sulh ceza hakimliğine başvurulması gerekir.

Hatalı tıbbi uygulama nedeniyle açılacak davada yargı yolu, sağlık hizmetinin nerede verildiğine göre değişir. Kamu hastanelerinde gerçekleşen olaylarda idare mahkemesinde ilgili idareye karşı tam yargı davası açılır, özel hastane ve muayenehanelerde ise asliye hukuk mahkemesinde hastane işleteni ile hekime karşı dava açılır.

Dava öncesinde Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanelerinden alınan bilirkişi raporuyla uygulamanın tıp biliminin gereklerine aykırılığı ortaya konulmalıdır. Hekimin komplikasyon sınırları içinde kalan sonuçlardan sorumlu tutulmaması nedeniyle aydınlatılmış onam formunun alınıp alınmadığı davanın sonucunu belirleyen unsurlardan birini oluşturur.

Haksız fiilden doğan tazminat alacaklarında faiz, ayrıca ihtara gerek olmaksızın haksız fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Sözleşmeye aykırılıktan doğan alacaklarda ise faiz borçlunun temerrüde düştüğü tarihten, kural olarak ihtarın tebliğinden itibaren işler. Dava sırasında ıslah yoluyla artırılan tutarlar bakımından ise faiz, talebin artırıldığı tarihten başlatılır.

Ceza mahkemesinin maddi olayın gerçekleşme biçimine ilişkin kesinleşmiş tespitleri hukuk hakimini bağlar fakat beraat kararı ile kusur değerlendirmesi bağlayıcılık taşımaz. Türk Borçlar Kanunu’nun 74. maddesi kapsamında hukuk hakimi kusurun varlığını ve zararın kapsamını kendisi takdir eder. Ceza davasının açılmış olması tazminat davasının açılmasına engel oluşturmamakla beraber hukuk mahkemesi kusur tespitine esas olmak üzere ceza dosyasının sonucunu bekletici mesele yapabilir.

Tazminat davalarında görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir. İş kazalarında iş mahkemesi, sigorta şirketine yöneltilen taleplerde asliye ticaret mahkemesi, kamu hizmetinden doğan zararlarda idare mahkemesi görevli olur. Yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri ile haksız fiilin işlendiği yer mahkemesidir ve zarar gören kişi kendi yerleşim yeri mahkemesinde de dava açabilir.

Haksız fiilden doğan taleplerde zamanaşımı, TBK’nin 72. maddesi kapsamında zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl, her halükarda fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıldır.

Zarara yol açan fiil aynı zamanda suç teşkil ettiğinde ise tazminat talebi, Türk Ceza Kanunu’nun 66. maddesindeki dava zamanaşımı süresi dolmadıkça zamanaşımına uğramaz. Süre taksirle yaralama suçunda sekiz, taksirle öldürme suçunda on beş yıl olarak işler ve iki yıllık sürenin dolmuş olması talep hakkını ortadan kaldırmaz.